Sámediggeválgga 2021 Válgaprográmma

SSáámmeeddiiggggeevváállggggaa 220

VVáállggaapprrooggrráámmmmaa

Valgábiire 3 Davviguovlu

1. Klemet Anders N. Sara

2. Merete Kurrak

3. Per Anton Mikkelsen Utsi

4. Inger Anne Gaup

5. Ole Ailo Buljo

6. Solbjørg Kurrak

7. Ina Kristin Dalseng

8. Ellen Brita Eira

9. Per Anders A. Sara

10. Ole Sammol Buljo

Valgábiire 2 Ávjovárri

1. John Nystad

2. Svein Arild Mienna

3. Marte Anti

4. John David Utsi Gaup

5. Máret Johanna Huuva

6. Laila Sara Hegge

7. Janne Eilen Mienna Guttorm

8. Sammol Jovnna Nystad

9. Ellen Brita Anti

10. Klemet Ingolf Kildedam

11. Turid Turunen

12. Torger Máhtte Somby Sandvik

Valgábiire 1 Nuortaguovlu

1. Bjarne Store-Jakobsen

2. Kirsten Harila

3. Elin Mathisen

4. Gjermund Skøyen Varsi

5. Anne Lise Varsi

6. Kirsten Berit Hætta Guttorm

7. Jon Isak Ballari

8. Ellen Ragna Guttorm Knutsen

9. Jon Rønningen

10. Per Ove Roska

Valgábiire 4 Gáisi

1. Anna Cuicka Sjursen

2. Odd Inge Sandberg

3. Gøran Stensrud

4. Berit Louise Utsi

5. Nils Ole Henrik Oskal

6. Anne-Berit Påve Kristiansen

7. Ole Máhtte Scheie Anti

8. Linn Ida Brattli Kristiansen

9. Jon-Arne Jørstad

10. Vera Eriksen

11. Gøran Lind

12. Per Bjørn Lakselvnes

1. Valgábiire 5 Viesttarmearra

2. Robert Vars Gaup

3. Ida Sofie Brandsegg

4. Kåre Thomassen

5. Laila Øivand Inga

6. Nina M. Iversen

7. Gunnar Pedersen

8. Elfrid Boine

9. Geir Olsen

10. Inghild Sjølli

11. Jørn Ingmar Reinås

Valgábiire 7 Lulli-Norga

1. Ann-Elise Finbog

2. Inga Anna Helene Fossli

3. Per Heimly

4. Ronja Vaara Sannerud

5. Mikkel Gaup

6. Adrian Angelico Voje

7. Tatjana Nevenke Kolpus

8. Ingrid Frivold-Storli

9. Torgeir Hermansen Halvari

10. Nikolai Alther Somby

11. Vegard Holtås

12. Gard Andreas Frantzen 1 Politihkalaš vuođđooaidnu Mii sápmelaččat leat eamiálbmot Norggas, Ruoŧas, Suomas ja Ruoššas. SáB bargá min oktasaš vuoigatvuođaid ovdii. SáB vuođđuda politihkas ásahuvvon olmmošvuoigatvuođaide ja sámeálbmoga filosofiijii ja luondduáddejupmái. Sámi vierut ja riekteáddejumit biddjojit vuođđun luondduriggodagaid hálddašeapmái ja geavaheapmái. SáB áigu váfistit sápmelaččaid searvevuođa báikká- laččat, sisriikkalaččat ja riikkaidgaskasaččat.

2 Vuoigatvuođat Mis sámiin lea vuoigatvuohta nannet ja ovddidit giellamet, identitehtamet, filosofiijamet ja kultuvrralaš ja vuoiŋŋalaš ovdanbuktimiiddámet. Min ealáhusat ja eallinvuogit leat áiggiid čađa ceavzilis vuogi mielde sajáiduhttán, sihkkarastán ja fievrridan ávnnaslaš vuođu sámi servodahkii. SáB áigu bargat dan ovdii ahte;

• sámiide galgá addit lassi ja realisttalaš ruđalaš resurssaid sámi servodaga

nannemii ja ovdánahttimii min eavttuid vuođul

• sámiin, beroškeahttá gos ássat, galgá leat oamastus min álgovuoigatvuođaide

sámi guovlluin

• min ruovttuguovlovuoigatvuođat galget rievttálaččat suodjaluvvot

• nationálastáhtat galget doahttalit riikkaidgaskasaš konvenšuvnnaid, ON

eamiálbmotjulggaštusa ja lágaid mat suodjalit eamiálbmogiid vuoigatvuođaid. Dáid galgá siskálastit nationála lágaide ja addit ovdasaji ovdalii nationála lágaid, láhkaásahusaid ja merremiid

3 Riikkaidgaskasaš ovttasbargu eará eamiálbmogiiguin SáB oaivvilda ahte galgá ovdánahttit ja nannet oktavuođa eará eamiálbmogiiguin ja vehádatálbmogiiguin. Dán barggus galget vuoruhuvvot eanavuoigatvuođat sihke riikkadásis ja riikkaidgaskasaččat. SáB áigu bargat dan nammii ahte:

• riikkaidgaskasaš bargu nannejuvvo

ja ovdánahttojuvvo

• eanavuoigatvuođat riikkadásis ja

riikkaidgaskasaččat vuoruhuvvojit

• stipeandaortnegat ásahuvvojit

eamiálbmotoahpuide

• riikkaidgaskasaš konvenšuvnnat ja julggaštusat doahttaluvvojit 4 Riddo- ja vuotnaguovllut SáB áigu bargat dan nammii ahte ássan min riddo- ja vuotnaservodagain lassánivččii. Maŋimuš logenearjagiid guolástuspolitihka geažil lea ássan geahpeduvvomin min riddo- ja vuotnaservodagain. SáB áigu bargat lassi eriid nammii riddo- ja vuotnafatnasiidda main galgá leat vuovdingeatnegasvuohta. Guolleoastit geain leat gádderusttegat riddoguovlluin eai beasa dál oastit doarvái varas guliid trolárfatnasiin go dieid fanaseaiggádat eai doala vuovdingeatnegasvuođa. SáB áigu bargat dan nammii ahte:

• riddoguolástanlávdegotti evttohus NOU 2008:5 boahtá doibmii ja siskálastojuvvo

gustojeaddji norgga guolástuspolitihkkii

• stuorát guolleearit sirdojit trolárfatnasiin vuotna- ja riddofatnasiidda sihkkarastin

dihtii ássama min riddo- ja vuotnaguovlluin

• guolástusrusttegiidda rittus galgá sihkkarastit varasguoli ja buriid doallodiliid

• ásahuvvo sierra sámi/eamiálbmot guolástanavádat

Hehtten dihtii ahte varas guolli sáddejuvvo eret riikkas, áigu SáB bargat dan nammii ahte guolástuspolitihkas dohkkeha čuovvovaš njuolggadusaid:

• ásahuvvo birasdivat go lágida galmmihuvvon varas guoli, nu ahte šattašii heajos

ekonomiija varasgálvvuid eksporteret

• Trolárfatnasat ja stuorra-riddo goasttideaddjit masset 20 % sin earis čuovvovaš

earrejagi jus dat leat eksporteren varas guoli

• earit maid váldá eret trolárfatnasiin ja stuorra-riddo goastideaddjiin varasguolle-

eksportta geažil, sirdojit vuotna- ja riddofatnasiidda

5 Luonddu- ja riggodathálddašeapmi Luonddu- ja birasgáhtten lea Sámeálbmot Bellodahkii vuoruhuvvon bargu. Dán vuođul áigu SáB bargat dan nammii ahte:

• riikkaidgaskasaš konvenšuvnnat ja direktiivvat doahttalit eamiálbmogiid

vuoigatvuođa iešmearrideapmái

• ekonomalaš, sosiála ja kultuvrralaš ovdánahttin doahttaluvvo ja nannejuvvo

• multinationála fitnodagat eai oaččo lobi bohkat minerálaid almmá Sámedikki

lobi haga

• nationála ja internationála direktiivvat eai galgga leat sámi ealáhusaide hehtte-

hussan

• bieggaturbiinnaid ceggemat nannámis ja čáziin bissehuvvojit, ja ovdalis addojuv-

von konsešuvnnat gessojuvvojit ruovttoluotta

• huksejeaddji gohčohallo máksit buhtadusa luonddu ja ealáhusaide dagahan

vahága ovddas

• huksejeaddji divvu luonddu vahágiid rusttetdoaimma oktavuođas

6 Gávpotsámiide doaibmaplána Eanet sámit válljejit ásaiduvvat gávpogiidda ja čoahkkebáikkiide, nu ahte dál leat máŋga buolvva sámit riegádan ja bajásšaddan gávpogiin. Danne lea dehálaš bargat oadjebas, eleš sámi servodagaid nammii gávpogiin ja čoahkkebáikkiin. SáB áigu bargat dan nammii ahte:

7 Ealáhuspolitihkka SáB vuođđooaidnu ealáhusovdáneamis lea vuođđuduvvon ceavzilis prinsihppii, mii mearkkaša ahte ávkkástallan lea dan badjebáhcagis maid luondu ieš sáhttá šaddadit. Min ealáhusat ja eallinvuogit leat áiggiid čađa sámi servodahkii sajáiduhttán ja sihkkarastán ávnnaslaš vuođu ceavzilis vuogi mielde. Sámi árbevirolaš ealáhusat leat dehálaččat sámi servodahkii ja galgá danne daid sihkkarastit ja nannet. Eamiálbmotperspektiiva ja árbevirolaš máhttu galget vuhttot buot ealáhuspolitihkas. SáB áigu bargat dan nammii ahte:

• huksejeaddjit leat geatnegasat láhčit dili doaibmi ealáhusaide jus galggašit

oažžut lobi nuppástuhttit eatnamiid geavaheami

• birrasa deasta galgá gustot ovddabeale kommersiealla beroštumiid deastta

• ruđalaš doarjjaortnegat galget gustot seamma vuođuin buot sámiide

• ásahuvvo sierra riikkaidgaskasaš sámi mátkeealáhusorgána mii galgá

ovddasvástidit márkanfievrridit ja vuovdit sámi guoski mátkeealáhusbuktagiid

• sihkkarastojit buorit eavttut duodjái ealáhussan

• Sámediggi ráhkada gávpogiidda sierra doaibmaplána

• gielddat ja fylkagielddat nannejit gealbbuset sámegie-

las, kultuvrras ja historjjás

• ceggejuvvojit eanet sámi kultur- ja giellaguovddážat,

mas Bergen dán bajis vuoruhuvvo

• eanet sámi mánáidgárddit ásahuvvojit, ja dálá sámi

mánáidgárddit nannejuvvojit

• sámi mánáid ja nuoraid bajásšaddaneavttut

oadjuduvvojit ja nannejuvvojit

• gávpotássi sámi eallilan olbmuide sihkkarastojuvvo buorre eallin 8 Sámegiella

Giella buorrána beaivválaš anu bokte, ja buot doaimmat sámegiela várás galggašedje sihkkarastit eanet giellageavaheaddjiid. Árbevierut ja árvvut seailluhuvvojit ja sirdašuvvot giela bokte. Ferte álggahit doaimmaid mat váfistit ahte Sámelága giellalágat čuvvojit ja ahte jus daid rihkku, de áššáskuhttojuvvo. SáB áigu bargat dan nammii ahte:

• sámegiella nannejuvvo ja čalmmustahttojuvvo

• sámegiella rahpá vejolašvuođaid ja ásaha gullevašvuođa. Sámit galget beassat

geavahit gielaset miehtá eallima

• oahpahusa galgá láhčit nu ahte buohkat geat áiggošedje oahppat sámegiela

ožžot dan vejolašvuođa

• giellageavaheami ferte normaliseret, nu ahte dan sáhttá visot eallima

oktavuođain beaivválaččat geavahit

• sámegiel gealbu berrešii luvvet ovdamuniid, ja njálmmálaš giellagealbbu

gáibádus berrešii leat dehálaš eaktun dihto virggiide, áinnas almmolaš surggiin

• buohkat berrešedje beassat sámegiela hállat giellaarenaid ja giellalávgumiid

lágidemiin

• ásahuvvojit máŋggalágan doaimmat lasihan dihtii sámegielhálliid logu, earret eará nu ahte giellaoahpahus lágiduvvo ođđa dutkama rávvagiid mielde

9 Duodji Duoji bokte sirdašuvvet dološ ráje árbevierut. Vásáhus ja čehppodat sirdojuvvo buolvvas bulvii. Ná jotkojuvvo árvvolaš čehppodat, maid doloža rájes lea rábidan. Moanaid sámi servodagain lea duodji kultuvrra caggin. Duodji lea identitehta, kulturguoddi, árbevieruid guoddi, dat ásaha gullevašvuođa ja dat ásaha iešdovddu duojáriin ja servodagain. SáB áigu bargat dan nammii ahte:

• sáivačáhce- ja johkabivdu galgá sihkkarastojuvvot historjjá ja árbevieruid

guotkku

• báikeolbmot galget luondduriggodagaid hálddašit

• boazodoallu guovddáš sámi ealáhussan ja dehálaš kulturguoddin, ferte duođaid

oažžut vejolašvuođaid nannemii ja ovdánahttimii

• ceggejuvvo sierra doarjjaortnet sámi guovlluid eanadoalu ovdánahttimii

• nuoraid galgá movttiidahttit bargat sámi vuođđoealáhusain

• meahcástanealáhusaid ealáhusšiehtadus čielggaduvvo ja biddjojuvvo doibmii

• galgá láhččit dili ekonomalaš ovdáneapmái nu ahte boazodoallu sáhttá leat

resursan eará ealáhusdoalliide, nugo duodjái

• álbmot oažžu rivttes dieđuid duoji birra

• ásahuvvojit deaivvadanbáikkit máhttoloktemii ja fágaovdáneapmái

• sámi identitehta ja giella nannejuvvojit duddjoma bokte

• máŋgga sajiid čájáhusain lasihuvvo duoji birra diehtu ja duoji árvu

• duodji oažžu riikkaidgaskasaččat eahpeávnnaslaš sámi kulturárbbi árvodási

10 Eallilan olbmot

Eallilan olbmot leat historjjálaš oktavuođas dollojuvvon nana árvvus ja danne sis berrešii leat guovddáš sadji sámi servodagas. SáB áigu bargat dan nammii ahte:

• nanne ja ovdánahttá sámi dearvvasvuođadeaivvademiid eallilan olbmuid várás

• leat sámegielhálli bargit buohcciruovttuin, nu ahte ássit dovdet oadjebasvuođa go gielaset besset hállat

• ceggejuvvojit deaivvadanbáikkit gos eallilan olbmuid ja nuoraid oktavuohta dikšojuvvo

• ásahuvvo sámi boarrásiidáittardeaddji

• sámi eallilan olbmot buohcceruovttuin ožžot báikkálaš jagiáigevuđot biepmu mii sihkkarastá sihke guoddevaš ja buori boarrásiidfuolahusa

11 Mánát ja nuorat – sámi mánáidgárddis allaskuvlii/universitehtii

Galgá giddet fuomášumi mánáid ja nuoraid sámi identitehta nannemii. Sámi mánát ja nuorat leat oassin álbmogis mas lea oktasaš historjá ja kultuvrralaš árbi. SáB áigu bargat dan nammii ahte buot sámi mánáide sihkkarasttášii oahpahusmanu mánáidgárddis gitta allaskuvlla- ja universitehtadássái. Oahpahus galgá leat sámegillii ja sámi premissaid vuođul, nu ahte nuorat movttiidahttojit hábmet boahttevuođaset sámi árvvuid vuođul. Nuoraid ferte hásttuhit válljet sámegiela oahpahangiellan skuvllas.

Giellafálaldat galgá heivehuvvot juohke mánnái ja nurrii. Vai dáinna lihkostuvašii, de galgá leat buorre gulahallan gaskal ruovttu ja oahppoásahusaid. SáB áigu bargat dan nammii ahte:

• mánát ja nuorat oahpahuvvojit sámegillii ja sámegielas

• sámi kultuvrras ja árbevieruin lea geatnegahtton sadji buot mánáidgárddiin ja buot oahpaheamis

• sámemánáide galgá fállat mánáidgárddi/ovdaskuvlla gos lea sámegiella ja kulturgealbu 12 Sámi museat

Mii oamastat historjámet ja vuoigatvuođa dan gaskkustit. Museaid sámi ossodagat

leat leamaš unniduvvon etnográfalaš čájáhusaide, ja dávvirat leat čájáhusain

beroškeahttá daid álgoálgosaš eaiggádiid dahje birrasiid. Sierra sámi museaid

ásaheami bokte galget sámi dávvirat máhcahuvvot sámi museaide main lea doarvái

magasiidnakapasiteahtta. SáB áigu bargat dan nammii ahte:

• várrejuvvo ruhta rádjarasttildeaddji prošektii mas sámi museat ovttas álggahit riikkaidgaskasaš sámi čoakkáldagaid kártema dainna ulbmilin ahte álggahivččii máhcaheami

• hoahpuha barggu máhcahit Bååstede-prošeavtta dávviriid gullevaš sámi museaide

• álggahuvvo sierra museologalaš eamiálbmotperspektiivvalaš áigečála

• láhččojuvvo dasa ahte turisttat ja earát ožžot rivttes dieđuid sámi kultuvrra ja historjjá birra

• várrejuvvo doarvái ruhta sámi dáiddamusea ollašuhttimii

13 Vaššás dadjamušat ja guottut Givssideapmi, veahkaváldin ja nállevealaheapmi lea servodatváttisvuohta mii áitá vuđolaš demokráhtalaš árvvuid, nugo gierdilvuođa, áktejumi, ovttaárvosašvuođa ja oktiigullevašvuođa. SáB áigu bargat dan nammii ahte:

• oahpaheapmi sámegielas fágan geavvá dábálaš skuvlaáiggis

• sámegiel oahpponeavvut ráhkaduvvojit buot fágain mánáidgárddi rájes joatkkaskuvlla dássái

• sámi sisdoallu nannejuvvo buot fágasurggiid guovdu, oahpaheaddjiid gealbolasiheami bokte

• sámegielhálli bargiid oččodit mánáidgárddiide ja skuvllaide

• sámi nuoraidbargu riikkarájáid rastá nannejuvvo

• ásahuvvo sámi mánáidáittardeaddji

• ON mánáidkonvenšuvdna čuvvojuvvo visot áššiin mánáidsuodjalusas

• sámi mánáidgárddiide ásahuvvojit guovttegielalaš ráđđeaddivirggit

• galget buot sámegielain leat olámuttus dieđut nállevealaheami, givssideami ja vaššás dadjamušaid birra. Dáin galget leat dieđut vuoigatvuođaid birra ja makkár dieđihaninstánssat leat gávdnamis

• ovttadássásašvuođa- ja vealahanláhka doahttaluvvo ja jeagaduvvo

• diehtu sámiid, sámi kultuvrra ja sámi servodagaid birra galgá ođasmahttit ja nannet 15 LHBTIQA+ - Lesba, homofiila, bifiila, transolbmot, intersex, queer/bonju, aseksualitehta

SáB áigu bargat dan nammii ahte:

• sámi LHBTQIA+ olbmuin galgá leat iešráđđenvuoigatvuohta, friddjavuohta ja vejolašvuohta eallit nu go ieža dan dáhttot ja gos háliidit balakeahttá veagalváldimis ja vealaheamis

• Duohtavuođa- ja soabahankomišuvdna galgá barggustis siskálastit ja guorahallat daid hástalusaid mat leat áidnalunddot bonju sápmelaččain, sihke historjjálaččat ja dál, ja čujuhit mo kolonialisma lea váikkuhan sámi oainnu sohkabeallái, bearrašii ja seksuálitehtii

• bonju olbmuid dili galgá guorahallat ja siskálastit veahkaváldima ja rihkkuma vuostá bargui sámi guovlluin ja servodagas muđui

• gealbu sohkabeali ja seksualitehta hárrái lasihuvvo sámi gielddain, erenoamážit ásahusain nugo skuvllain, mánáidsuodjalusas ja dearvvašvuođasuorggis

• diehtojuohkin- ja oahppoávdnasat main leat čállojuvvon erohusat sohkabeali, identitehta ja seksualitehta dáfus, galget leat olámuttus sámegielain, sihke online ja báberhámis ja galget leat fidnemis guoskevaš ásahusain ja arenain

14 Ovttadássásašvuohta

Galget leat seamma vejolašvuođat árvvolaš eallinárvui, beroškeahttá sohkabealis ja sojus. Servodaga ovdáneapmi galgá láhčit saji ovttaskasolbmo vuoigatvuhtii eallit iežas válljemiid vuođul. SáB áigu bargat dan nammii ahte:

• galgá leat seamma vejolašvuohta árvosaš eallinárvui, beroškeahttá sohkabealis, sojus dahje doaibmanávccain

• bajit politihkalaš mihttun lea seammaárvosaš oassálastin servodagas

• boahttevaš servodat galgá olles álbmogii leat fátmmasteaddjin

• ásahuvvo fátmmasteaddji servodat gosa lea sadji buot olbmuide beroškeahttá duogážis

• demokráhtalaš servodaga vuođđoárvvut nannejuvvojit, nugo gierdevašvuohta, ovttaárvosašvuohta, áktejupmi, olmmošvuohta ja oktiigullevašvuohta 16 Dearvvašvuohta ja fuolahus Sámiin galgá leat ollislaš dikšofálaldat oktan sámegiela- ja kulturgealbbuin. Dál máŋgga doaimma ja dearvvašvuođafitnodaga stivre ruhta, iige olmmošvuohta ja gealbu. Dát čuohcá divššohasaid dárbbuide ja sin sámi árbevieruide olbmuidgaskasaš ovttasdoaibmamii. SáB áigu bargat dan nammii ahte:

• doalahivčče ja nannešii dearvvašvuođabálvalusaid sámi guovlluin

• álggahuvvojit doaimmat mat movttiidahttet sámegielalaš nuoraid gazzat oahpu

dearvvašvuođa- ja sosiálasuorggis

• eastadeaddji bargu ja heahteveahkkefálaldat nannejuvvo sidjiide geain leat

psyhkalaš váttisvuođat

• gárrenmirkkogeavaheami eastadeapmi nannejuvvo nu ahte geavaheaddjit ja

oapmahaččat ožžot dárbbašlaš veahki

• fálaldat ja dikšu nannejuvvo buohkaide geat leat veahkaváldima gillán

• ceggejuvvojit sámi dearvvašvuođa-/dovddapárkkat sámi guovlluin

• ásahuvvo sierra sámi buohcciidáittardeaddji

• dikšo- ja fuolahusbálvalus galgá fálaldagastis goallostit sámi árvvuid ja olm-

mošlaš dárbbuid

• sámi gealbu ja resursa galgá bálkáhuvvot badjelii go eará vástideaddji virggit

sámi gealbbu haga

Jienas Sámeálbmot Bellodaga

• ferte lasihit doarjaga prošeavttaide ja servviide mat barget LHBTQIA+ áššiiguin sámi servodagain ja oččodit daid fásta ortnegiin

• áššiin mat máinnašit LHBTQIA+ gažaldagaid galgá Sámediggi álohii ráđđádallat dutkiiguin, servviiguin dahje earáiguin main lea dán suorggis gealbu ja vásáhus