Áššit maiguin mii bargat du ovddas

1. Dievaslaš riegádahttinossodat Áltái. Álttás Hámmerfestii lea measta 140 kilomehtera. Guovdageainnus Hámmerfestii lea 280 kilomehtera. Pasientfokus bargá dan nammii ahte nissonat Álttás, Guovdageainnus ja eará boaittobeale guovlluin galget beassat riegádahttet Álttás. Ii oktage nissonolmmoš galgga dárbbašit sáddejuvvot okto, jorttamovrra haga, priváhta biillain kolonnain Áisaroaivve bokte, go riegádahtten lea boađi boađi. Dat ii galgga dá- hpáhuvvat!

2. Dievaslaš geriatralaš ossodat ferte ásahuvvot Áltái. Eanaš vuorasolbmot Finnmárkkus ásset Álttás. Ii oktage vuorasolmmoš galgga jápmit okto Hámmerfeasttas dan dihte go biilageaidnu Áisaroaivve badjel lea gitta, dahje jus bearaš ii ollen áiggil boahtit. Ii leat dohkálaš ahte jábmi olmmoš galgá leat okto!

3. Golbma – 3- ovttadássásaš buohcceviesu Finnmárkui. Finnmárku lea earálágan fylka. Politihkkarat leat dagahan min spiehkastatfylkan Norgga dearvvašvuođalága ektui. Ii oktage pasieantta gii fáhkka roasmmehuvvá/buohccá Finnmárkkus galgga vuos sáddejuvvot báikkálašbuohcceviesuide Finnmárkkus, muhto sáddejuvvot njuolgga Universitehtabuohccevissui, UNNii, Romssas.

4. Jorttamovraváilivuohta. 2019 meroštallojuvvui jorttamovraváilivuohta Norggas leat 200 jahkedoaimma. Jorttamovrat fertejit oažžut fálaldaga ollesáiggevirggiide. Lea dárbu eanet oahppan jorttamovrraide, maiddái geat sámástit.

5. Guovdageaidnu lea okta suohkan Finnmárkkus mii lea doaresbealde buohcceviesu ektui. Guovdageainnu suohkan ferte šaddat teleteknologalaš ovdamannisuohkaniin buohcceviessobálvalusaide Finnmárkkus. Dat maid Guovdageaidnu oažžu teknologalaš fálaldagain, galget maiddái ásahuvvot buot eará doaktárkantuvrraide Finnmárkkus.

6. Guovdageaidnu ferte oažžut sadjái gearggosvuođagirdišilju ambulánsagirdiide. Go buohtastahttá Guovdageainnu eará suohkaniiguin Finnmárkkus, gos leat seamma ollu dahje unnit ássit, de lea Guovdageainnus heajut gearggusvuođafálaldat. Dán sáhtášii čoavdit gáiddusstivrejuvvon girdidoartnain, seamma modealla mielde go Bådåddjo dál stivre gearggosvuođafálaldaga Várggáin, Donjevuonas ja Værøyas. Leat sullii 280 kilomehtera Guovdageainnus Hámmerfeasta báikkálaš buohccevissui. Billain dát mátki ádjána badjel njeallje diimmu. Gearggusvuođagirdišillju Guovdageainnus ásahivččii oadjebasdili álbmogii.

7. Heaittihit práksisa Finnmárkkus gos pasieanttat sirdašuvvet ovtta ambulánsabiillas nubbái. Oarje-Finnmárkkus leat prehospital nammasaš bálvalusat láigohan

garaša Skáiddis, sullii 50 kilomehtera eret Hámmerfeastta báikkálaš buohcceviesus. Pasieanttasirdin ádjána sullii 15-18 minuhtta. Garášas Skáiddis eai leat hivssegat pasieanttaid várás. Jus pasieanttas lea hivssetdárbu, de šaddá čegŋet garaša duohkai!

8. Vuddjiidlonohallan ferte ásahuvvot. Dassážii go Áltái ásahuvvo ollislaš riegádahttin-, geriatriija- ja fáhkkatlašossodat, de fertejit láhčit dili nu ahte ambulánsabiillat sáhttet vuoddjit gitta Hámmerfestii nu ahte pasieanttaid eai sirdde ovtta biillas nubbái. Ferte ásahuvvot vuoddjilonuheapmi ambulánsabiillaid gaskkas. Dát lea dearvvašvuođaministara liigedokumeantta 2018 mielde man Stuoradiggi meannudii Prop. 85 S (2017-2018). “Davvi dearvvašvuohta galgá suokkardit molssaevttolaš čovdosa ambulánssaide mat šaddet lonuhit bargiid”. Dát ášši galgá meannuduvvot 2021-2025 stuorradiggeáigodagas. Pasientfokus bealis sáhttit veahkkin dán barggus. Leaktofanas gaskkal Álttá ja Hámmerfeastta. Odne johttá leaktofanas guktii beaivái Álttás Hámmerfestii ja máhccá fas ruovttoluotta. Pasientfokus áigu oččodit dán fálaldaga viiddiduvvot nu ahte šaddet golbma leaktofanas tuvrra beaivái, ja nu ahte oktii beaivái máhccá Áltái ovdalgaskabeaivvi. Goalmmát fanasfálaldat ii čuoza eará fanasfálaldatruvttuide Finnmárkku rittus. Goalmmát fanasfálaldat attášii Guovdageainnu, Álttá ja eará boaittobeale báikkiid pasieanttaide oanehit mátkkoštanbeivviid. Dát viiddideapmi boahtá maid buorrin Hámmárfeastta ealáhussii ja turismaealáhussii.

9. Leaktofanas gaskkal Álttá ja Hámmerfeastta. Odne johttá leaktofanas guktii beaivái Álttás Hámmerfestii ja máhccá fas ruovttoluotta. Pasientfokus áigu oččodit dán fálaldaga viiddiduvvot nu ahte šaddet golbma leaktofanas tuvrra beaivái, ja nu ahte oktii beaivái máhccá Áltái ovdalgaskabeaivvi. Goalmmát fanasfálaldat ii čuoza eará fanasfálaldatruvttuide Finnmárkku rittus. Goalmmát fanasfálaldat attášii Guovdageainnu, Álttá ja eará boaittobeale báikkiid pasieanttaide oanehit mátkkoštanbeivviid. Dát viiddideapmi boahtá maid buorrin Hámmárfeastta ja Álttá ealáhusaide ja turismii.

10. Ođđa girdišiljohuksen Grøtnesii Hámmerfeasttas. Lea go riekta atnit 2,5 gitta vihtta miljárdda ruvnno servodaga ruđain ođđa girdišilju gávpogii gos ovddežis jo lea girdišilju? Riegádahtten-, geriatriija- ja fáhkkatlašossodat Áltái máksá 600 miljárdda ruvnno. Lea go servodahkii eanet ávkin huksehit ođđa girdišillju Grøtnesii ja 11 000 olbmui, vai lea go servvodatekonomiija ja gearggosvuođadustehusa ektui eanet jierpmálaš nannet eallinkvalitehta ja oadjebasvuođa birrasii 30 000 olbmui Áltá-regiovnnas mii fátmmasta Láhpi, Guovdageainnu ja Návuona. Guovdageaidnu ferte oažžut gearggusvuođagirdišillju ja vejolašvuođa viiddidit dábálaš girdišilljun ovdal go ásahit ođđa

girdišiljuid dohko gos ovdalis jo leat girdišiljut. Leaktofanasoktavuođa nannen gaskkal Álttá/Hámmerfeastta/ Álttá addá buori, áigeguovdilis ja ekonomalaš fálaldaga ovdánahttet Oarje-Finnmárkku ealáhusaide.

11. E45 Silisávži. Pasieanttasihkkarvuohta pasieanttaid fievrredeamis lea dehálaš ášši. Pasientfokus áigu bargat jođánit oažžut hukset ođđa geainnu Silisávžži čađa.

12. Allet fuonáš guovlludoaktáriid fágalaš gelbbolašvuođa! Go galgá eastadit buozalmasvuođa vearráneami nugo infárkka váimmus ja vuoiŋŋamaččain, de fertejit doaktárat Álttás, Guovdageainnus, Várggáin ja muđuid Finnmárkkus beassat sáddet pasieanttaid jođáneamos vugiin rivttes divššohahkii garvin dihte liigemátki báikkálaš buohccevissui Finnmárkkus. AMK ii galgga gomihit doaktáriid mearrádusaid. Dás lea sáhka pasieanttaid eallimis.

13. Psyhkalaš dearvvašvuohta ja gárrenmirkkoheavaheapmi. Fertejit ásahuvvot eambbo fáhkkatlášsajiid nuorra pasieanttaide geat gillájit psyhkalaččat. Dat livččii ávkin olles Finnmárkui. Fertejit virgáduvvot eanet psykiatarat, nu ahte psyhkalaš buohccit ja sii geat leat darvánan gárrenmirkkuide ožžot divššu jođáneamos lágiin. Čuovvulanveahkki maŋŋel divššu ii galgga dušše fállojuvvot dihto áigái, muhto addot pasieantta dárbbuid mielde.

Áššit maiguin mii bargat du ovddas.

D g k d t t f s j n

D N

B m s

l e n g d k j

h v m t v S l v

e d 14 . Doalahit friddja divššohatválljenvejolašvuođa! Dikšoválljenfriddjavuohta lea dehálaš Norgga boaittobeale guovlluide. Pasieanttat geain lea riekti dearvvašvuođaiskkadeapmái, sáhttet válljet oažžut divššu juogo almmolaš divššohagain dahje priváhta divššohagain main lea šiehtadus Helfoin. Ovdamunit: Pasieanttat geat muđuid sáhttet gártat leat buohccindieđihuvvot guhkit áigái, sáhttet friddja divššohatválljenvejolašvuođain eastadit buozalmasvuođavearráneami, kronalaš dearvvašvuođaváttisvuođaid ja nu beassat árabut máhccat bargui. Dát lea servodatekonomalaččat ávkin sihke bargái, bargoaddái ja stádii.

15. Iešguđetlágan divššut/dutkamat. Borasdávdda dutkan. Dat ferte juolluduvvot eanet ruhta borasdávdavaksiinnaid. Nu go ovdamearkka dihte ovdaráksáborasdávdii.

16. Bátnedikšu/bátnedearvvašvuohta. Bátneiskkadeamit ja divššut fertejit fátmmastuvvot seamma iešmáksorádjeortnegii go eará dearvvašvuođabálvalusat.

17. Nannet boarásmuvvama ja dearvvašvuođa gelbbolašvuođa oahpuin. Dutkamat čájehit ahte vuorrasat pasieanttat ja dearvvašvuođabálvalusa geavaheaddjit eai olus namuhuvvo láhkaásahusain, fágaplánain, oahppoovttadagain ja nationála rámmaplánain. Fertejit ásahuvvot čiekŋudanfáttát boarásmuvvama ja dearvvašvuođa birra joatkkaskuvllain, allaskuvllain ja universitehtain. Sámi kultuvra ja giellamáhttu ferte maiddái vuoruhuvvot.

18. Dearvvašvuođahavariijakommišuvdna. 2018 ásahuvvui Ukom, Stáda guorahallankommišuvdna dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalus. Ukom lea Stavangeris, muhto doppe leat unnán bargit ja sii ožžot unnán ruhtadeapmi. Dán dihte oaivvilda Pasientfokus ahte Dearvvašvuođahavariijakommišuvdna galgá leat ovttadássásaš Stáda girdihavariijakommišuvnnain, ja galgá guorahallat buot duođalaš dáhpáhusaid daid iešguđet dearvvašvuođaovttadagain Norggas.

19. Spiehkastatraporteren sihkkaraste pasieanttaid riektesihkarvuođa. Mii galgat oahppat boasttuvuođain, ja de fertet hupmat dáid birra. Vearu dahje váilevaš dikšu, mii

dagaha buozalmasvuođavearráneami dahje jápmima, ferte sorjjasmeahttun Dearvvašvuođahavariijakommišuvdna guorahallat dáhpáhusa. Go olbmot dieđihit vuorjašumiid, de dát fertejit guorahallojuvvot Stádahálddašeaddjis mii lea eará fylkkas gos vuorjašupmi lea dieđihuvvon.

20. Njeallje bistevaš buohccidivššároahppobáikkit Finnmárkkus. Oahppobáikkit leat Guovdageainnus, Girkonjárggas, Álttás ja Hámmerfeasttas. Statistihkalaš guovddášdoaimmahaga logut čájehit ahte Norga dárbbaša 28 000 buohccedivššára 2035. Lassin lea dárbu eanet oahppan doaktáriidda, spesialisttabuohccedivššáriidda ja eará dearvvašvuođabálvalusbargiide.

21. Gelbbolašvuođanannen Ambulánsabálvalusas. Ambulánsabargit leat dorvun pasieanttaide ja buohcceviesuid olgeš giehtan. Olu ambulánsabargit ohcalit lassi oahppovejolašvuođaid bachelordásis. Bálkádássi ferte nannejuvvot oahpu ja ovddasvástádusa mielde. Bargovuorut fertejit sihkkarastit ambulánsabargiid rievtti vuoiŋŋastanáigái.

22. Finnmárkku buohcciviessu galgá Davvi-Norgga Universitehtabuohcceviesu, UNNa, stivrejumi vuollai. Ášši galgá meannuduvvot boahtte stuorradiggeáigodagas. Jus Pasientfokus beassá Stuorradiggái, de mii oassálastit debáhtas ja sáhttit váikkuhit buohcceviessostruktuvrii buoremussan pasieanttaide.

23. Buot váibmo- ja vuoiŋŋamašpasieanttat, beroš- keahttá gos Finnmárkkus ásset, galget sáddejuvvot njuolgga Davvi-Norgga Universitehta buohccevissui Romssas. Manne? Áigesuollagiid ferte hehttet! Finnmárkkus ii leat fágagelbbolašvuohta váibmo- ja vuoiŋŋamaš- buozalmasvuođain. Go pasieanttat sáddejuvvojit liigemátkkiin juogo Girkonjárgga dahje Hámmerfeastta báikkálaš buohccevissui, de dát dagahit ahte áigi gollá ja pasieanttaid dearvvašvuohta vearáska, bargonávccahisvuođa ja árra jápmima. Dát ii leat dohkálaš! Mo dán čađahit? Norlánda skippijviesso Bådådjos ferte ođasmahttojuvvot dievaslaččat váibmoklinihkkan. Dát mearkkaša ahte galgá leat doaimmas birra jándora, maiddái vahkkoloahpaid. Dievaslaš váibmoklinihkka Bådådjos dagaha ahte UNN

buohcceviesus Romssas luvve seaŋgasajiid ja áiggi divššuide. Dát seaŋgasajit fertejit fállot pasieanttaide Finnmárkkus geat dárbbašit PCI-iskosiidda gos rahpet buđđosan varrasuonaid váimmus. Pasieanttat galget girdin fievrreduvvot njuolgga Romsii. Dát guoská buot Finnmárkku suohkaniidda.

24. Dearvvašvuođaovttadatdoaibmamodealla ferte rievdaduvvot/heaittihuvvot. Dearvvašvuođaovttadatdoaibmamodealla ásaheapmi 2002:s lea mielddisbuktán stuora hástalusaid buohcci olbmuide, earenoamážit boaittobeale guovlluin. New Public Management ulbmil lea nannet eaiggádiid dietnasa. Stáda ruhtada buot buohcceviessobálvalusaid Norggas. Buohcceviesus ii galgga báhcit ruđalaš badjelbáza. Ovttadatdoaibmamodealla lea dagahan ekonomiija váldoulbmilin ovdalii dearvvašvuođafágalaš áššiid. Dákko dáhttu Pasientfokus nannosit bargat organisašuvnnain Alternativ til helseforetaksmodellen.

25. Dearvvašvuođaovttadagain lea maid dálkkádatovddasvástádus. Politihkkárat Norggas leat geatnegahtten čuovvut iešguđet riikkaidgaskasaš šiehtadusaide geahpidan dihte dálkkádatgássaid. Dat ferte leat čielga čanastat gaskkal politihkalaš mearrádusaid ja das mo stáhta ieš čađaha dálkkádatdoaimmaid stáda iežas doaimmain, muhto maiddái doaimmain gos stádas leat ossosat. Dát guoská maiddái Norgga dearvvašvuođaovttadagaide. Dat ođđa buohcceviesut mat huksejuvvojit Norggas mielddisbuktet eanet fievrredemiid. Pasientfokus bealis áigut bargat oččodit dearvvašvuođaovttadagaid váldit stuorit dálkkádatovddasvástádusa báikkálaččat. 2018 vudje ambulánsabiillat Finnmárkkus 1607 000 kilomehtera. Koronajagis 2020:s vuddje 1368 670 kilomehtera. Lassin ledje vel fievrredeamit girdiiguin ja fatnasiiguin. Dát lea stáda bealis heajos dálkkádatstivrejupmi. Dát mearkkaša ahte fertejit huksejuvvot eanet buohcceviesut dohko gos olbmot ásset. Pasieanttat fertejit sáddejuvvot njuolgga rievttes báikái, eaige sáddejuvvot liigemátkkiid mielde buohcceviesuide gos ii leat fágagelbbolašvuohta nugo omd. váibmo-, vuoiŋŋamaš- ja varrasuotnadávddaide. Riegádahttinossodagat fertejit ásahuvvot doppe gos nissonolbmot ásset

– dát nanne ássanmovtta ja eleš servodagaid.

ER REINDRIFT ET FARLIG YRKE? Reindriftsutøveren jobber om vinteren ofte langt fra nærmeste vei, med dårlig mobildekning, og ingen akuttberedskap, i temperaturer ned mot minus 40.